Ήταν ξημερώματα της 26ης Απριλίου 1986 όταν οι εργαζόμενοι στον πυρηνικό σταθμό «Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν», στο Τσέρνομπιλ της Ουκρανίας, άρχισαν τις προγραμματισμένες εργασίες για ένα πείραμα, που σκοπό είχε να ελέγξει τα συστήματα ασφαλείας, αλλά οδήγησε στο μεγαλύτερο πυρηνικό ατύχημα.
Στο πλαίσιο του πειράματος αυτού, οι τεχνικοί έκλεισαν τα αυτόματα συστήματα ρύθμισης της ισχύος της τέταρτης μονάδας του σταθμού, καθώς και τα συστήματα ασφαλείας, αφήνοντας ωστόσο τον αντιδραστήρα να λειτουργεί με το 7% της ισχύος του. Στη 1:23 το πρωί, η αλυσιδωτή αντίδραση στον τέταρτο αντιδραστήρα προκάλεσε διαδοχικές εκρήξεις, οι οποίες τίναξαν στον αέρα το ατσάλινο κάλυμμα του αντιδραστήρα, βάρους χιλίων τόνων. Τεράστιες ποσότητες ραδιενεργού υλικού σκορπίστηκε στον αέρα, μέσω του οποίου μεταφέρθηκε στις γύρω περιοχές με ταχείς ρυθμούς.
Στις 28 Απριλίου, σουηδικοί σταθμοί παρατήρησης άρχισαν να καταγράφουν υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας και απαίτησαν μια εξήγηση. Παρότι η σοβιετική κυβέρνηση αποπειράθηκε αρχικώς να συγκαλύψει το γεγονός, αναγκάστηκε να παραδεχθεί ότι υπήρξε ένα «μικρό ατύχημα».
Επί δέκα ημέρες, τα φλεγόμενα πυρηνικά καύσιμα απελευθέρωναν στην ατμόσφαιρα εκατομμύρια ραδιενεργά στοιχεία, σε ποσότητα που αντιστοιχεί σε 200 βόμβες σαν αυτή της Χιροσίμας. Ραδιενεργός σκόνη απλώθηκε πάνω από την Ευρώπη και μέχρι το Βόρειο Πόλο. Χρειάστηκαν 7.000 τόνοι μετάλλου και 400.000 κυβικά μέτρα σιδηροπαγούς σκυροδέματος, προκειμένου να θαφτούν οι εκατοντάδες τόνοι πυρηνικών καυσίμων και ραδιενεργών συντριμμιών μέσα σε μια σαρκοφάγο.
Επισήμως, 31 άνθρωποι πέθαναν λίγο μετά την έκρηξη. Όμως, από το 1986 έως σήμερα έχουν χάσει τη ζωή τους περισσότεροι από 25.000 στρατιώτες και πολίτες από την Ουκρανία, τη Ρωσία, τη Λευκορωσία και άλλες Δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, οι οποίοι εστάλησαν στις εργασίες αποκατάστασης του σταθμού. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, περίπου 8,4 εκατομμύρια άνθρωποι στις τρεις αυτές χώρες έχουν εκτεθεί στη ραδιενέργεια, από την οποία έχει μολυνθεί έκταση 150.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων, ίση με τη μισή έκταση της Ιταλίας. Τετρακόσιες χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν τις εστίες τους, αλλά περίπου 6 εκατομμύρια εξακολουθούν να ζουν σε μολυσμένες ζώνες.
Οι ακριβείς λόγοι που οδήγησαν σ' αυτή την τραγωδία παραμένουν άγνωστοι. Διαφαίνεται, όμως, ότι σημαντικό ρόλο έπαιξε μία σειρά αλυσιδωτών παραγόντων, όπως τα ανεπαρκή συστήματα ασφαλείας και προστασίας του αντιδραστήρα, καθώς και οι λανθασμένοι χειρισμοί (ίσως και χωρίς σχετική εξουσιοδότηση) των ελλιπώς καταρτισμένων εργαζομένων.
Το μοιραίο εργοστάσιο του Τσερνόμπιλ έκλεισε οριστικά το Δεκέμβριο του 2000, ύστερα από διεθνείς πιέσεις που δέχθηκε η κυβέρνηση της Ουκρανίας και υπό το φόβο νέων πιθανών εκρήξεων στους πεπαλαιωμένους αντιδραστήρες του.
Η ΕΕ ζητά προστασία των πυρηνικών εγκαταστάσεων στην Ουκρανία
Την ανάγκη προστασίας των πυρηνικών εγκαταστάσεων στην Ουκρανία και την άμεση παύση των ρωσικών επιθέσεων, υπογραμμίζουν η Κομισιόν και η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ, Κάγια Κάλας, σε κοινή ανακοίνωση για τη συμπλήρωση 40 ετών από την πυρηνική καταστροφή στο Τσερνόμπιλ.
Στη δήλωση επισημαίνεται ότι η καταστροφή στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ αποτέλεσε μία από τις σοβαρότερες πυρηνικές καταστροφές στην ανθρώπινη ιστορία, σημειώνοντας ότι το πραγματικό της κόστος παρέμεινε για χρόνια συγκαλυμμένο λόγω της σοβιετικής μυστικότητας και έγινε σαφέστερο μόνο με την πάροδο του χρόνου.
Όπως αναφέρεται, η κληρονομιά του Τσερνόμπιλ εξακολουθεί να αποτελεί υπενθύμιση ότι η πυρηνική ασφάλεια εξαρτάται από τη διαφάνεια, τα ισχυρά μέτρα προστασίας και τη διεθνή συνεργασία.
Η Κομισιόν και η Ύπατη Εκπρόσωπος αναφέρουν ότι οι συνεχιζόμενες επιθέσεις της Ρωσίας κατά της κατασκευής που δημιουργήθηκε για να περιορίσει τα υπολείμματα του αντιδραστήρα 4 στο Τσερνόμπιλ, υπονομεύουν διεθνείς προσπάθειες δεκαετιών, καθώς και επενδύσεις ύψους 2,1 δισ. ευρώ που είχαν στόχο τον περιορισμό των συνεπειών της καταστροφής.
Παράλληλα, τονίζεται ότι η παράνομη κατάληψη και η συνεχιζόμενη κατοχή από τη Ρωσία του πυρηνικού σταθμού της Ζαπορίζια, της μεγαλύτερης πυρηνικής εγκατάστασης στην Ευρώπη, αυξάνει σημαντικά τους κινδύνους για την ανθρώπινη ζωή και το περιβάλλον.
Η ανακοίνωση επισημαίνει, επίσης, ότι οι συστηματικές επιθέσεις της Μόσχας κατά ενεργειακών υποδομών της Ουκρανίας απειλούν τη σταθερή παροχή ηλεκτρικής ενέργειας που απαιτείται για την ασφαλή λειτουργία των πυρηνικών εγκαταστάσεων της χώρας.
Σε αυτή τη ζοφερή επέτειο, σημειώνεται, η Ρωσία καλείται να σταματήσει άμεσα όλες τις επιθέσεις κατά πυρηνικών εγκαταστάσεων στην Ουκρανία και να συμμορφωθεί με τους Επτά Απαραίτητους Πυλώνες για την Πυρηνική Ασφάλεια και Προστασία κατά τη διάρκεια ένοπλων συγκρούσεων.
Τονίζεται, ακόμη, ότι η Ρωσία θα λογοδοτήσει επειδή θέτει σε κίνδυνο τη δημόσια ασφάλεια, προσθέτοντας ότι θα πρέπει να αποζημιώσει για τις ζημιές που προκάλεσε και να επιστρέψει τον πλήρη έλεγχο του σταθμού της Ζαπορίζια στην Ουκρανία.
Σύμφωνα με την ανακοίνωση, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει διαθέσει διαχρονικά περισσότερα από 1 δισ. ευρώ για την ενίσχυση της πυρηνικής ασφάλειας, της πυρηνικής προστασίας και της προστασίας από την ακτινοβολία στην Ουκρανία.
Παράλληλα, η ΕΕ παραμένει ο μεγαλύτερος δωρητής στα διεθνή ταμεία που διαχειρίζεται η European Bank for Reconstruction and Development για την περιβαλλοντική ασφάλεια στην περιοχή του Τσερνόμπιλ.
Όπως επισημαίνεται, η ΕΕ έχει συνεισφέρει περισσότερα από 423 εκατ. ευρώ για την κατασκευή του Νέου Ασφαλούς Περιβλήματος στο Chernobyl Nuclear Power Plant, ενώ το προηγούμενο έτος διέθεσε επιπλέον 37 εκατ. ευρώ μέσω του Μηχανισμού Συνεργασίας για την Πυρηνική Ασφάλεια, μέρος των οποίων θα χρησιμοποιηθεί για επείγουσες επισκευές.
Οι τελικές εργασίες αποκατάστασης των ζημιών που προκλήθηκαν από ρωσική επίθεση με drone, αναμένεται να απαιτήσουν τουλάχιστον 500 εκατ. ευρώ σε πρόσθετη χρηματοδότηση.
Η Κομισιόν και η Ύπατη Εκπρόσωπος επαναβεβαιώνουν επίσης τη δέσμευση της ΕΕ στα υψηλότερα πρότυπα πυρηνικής ασφάλειας, πυρηνικής προστασίας και μη διάδοσης πυρηνικών όπλων, καλώντας τη διεθνή κοινότητα να διατηρήσει και να ενισχύσει τη στήριξή της προς την Ουκρανία, περιλαμβανομένων των προσπαθειών αποκατάστασης του Νέου Ασφαλούς Περιβλήματος.
Στο ίδιο πλαίσιο, χαρακτηρίζεται ως σημαντικό βήμα η πρωτοβουλία της G7 να συζητήσει τις επισκευές στον χώρο του Τσερνόμπιλ κατά την προγραμματισμένη συνάντηση του Μαΐου.
Η ανακοίνωση υπενθυμίζει, τέλος, ότι η Κομισιόν είναι αρμόδια για τη διασφάλιση της εφαρμογής υψηλών προτύπων πυρηνικής ασφάλειας στα κράτη μέλη που χρησιμοποιούν πυρηνική ενέργεια, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου για την πυρηνική ασφάλεια, την προστασία από την ακτινοβολία και τη διαχείριση ραδιενεργών αποβλήτων.
