Ελισάβετ Γεωργίου
Σε μια κοινωνία που υποτίθεται ότι έχει προχωρήσει σε θέματα ισότητας, ο σεξισμός εξακολουθεί να διεισδύει στην καθημερινότητα: στο γραφείο, στις συνεντεύξεις εργασίας, στις σπουδές, ακόμη και σε θεσμικούς χώρους όπου θα περίμενε κανείς ότι επικρατούν η παιδεία και ο σεβασμός. Ο σεξισμός αντιμετωπίζεται συχνά σαν κάτι «παρωχημένο», «κλισέ» ή ακόμη και «αδιάφορο» - λες και η αναφορά ακόμη και στη λέξη αποτελεί υπερβολή, κι όχι μια υπαρκτή, βαθιά ριζωμένη πραγματικότητα.
Πολλές γυναίκες ακούν ακόμη σχόλια που υπονομεύουν τις ικανότητες και την επαγγελματική τους θέση. Φράσεις όπως «Είσαι πολύ ευαίσθητη για τέτοια θέση», «Θα μείνει έγκυος και θα μας τα αφήσει όλα στη μέση» ή «Πώς βρέθηκε αυτή στην τάδε θέση;» εξακολουθούν να διατυπώνονται, άλλοτε δημόσια και άλλοτε πίσω από την πλάτη τους. Αυτές οι συμπεριφορές δεν είναι αθώες υπερβολές, ενισχύουν στερεότυπα, δημιουργούν εχθρικά περιβάλλοντα και υπονομεύουν την αξιοκρατία. Και όταν εκφέρονται από άτομα με θεσμικό ρόλο, αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.
Τα πρόσφατα περιστατικά δημόσιου σεξισμού επανέφεραν το ζήτημα στην πρώτη γραμμή της δημόσιας συζήτησης, υπενθυμίζοντας την ανάγκη ενημέρωσης γύρω από το τι συνιστά σεξιστική συμπεριφορά και -κυρίως - τι προβλέπει η νομοθεσία. Γιατί, ακόμη κι αν δεν είναι ευρέως γνωστό, ο σεξισμός αποτελεί ποινικό αδίκημα.
«Η Αστυνομία μπορεί να διερευνήσει αυτεπάγγελτα περιστατικά σεξισμού»
Μιλώντας στην εκπομπή «Μέρα Μεσημέρι» του ΑΝΤ1, η Επίτροπος Ισότητας των Φύλων, Τζόζη Χριστοδούλου, επιβεβαίωσε ότι το σχόλιο του Προέδρου της ΟΕΛΜΕΚ Δημήτρη Ταλιαδώρου για την Υπουργό Παιδείας «ενδέχεται να εμπίπτει στον νόμο για την καταπολέμηση του σεξισμού». Υπενθύμισε ότι οποιοσδήποτε μπορεί να προχωρήσει σε καταγγελία στην Αστυνομία, ενώ και η ίδια η Αστυνομία δύναται να ενεργήσει αυτεπάγγελτα όταν η σεξιστική συμπεριφορά εκδηλώνεται σε δημόσιο χώρο.
Τι είναι σεξισμός;
Πάμε πρώτα να δούμε, τι αποτελεί σεξισμό στις σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες – αφού σε μια από αυτές, θεωρούμε ότι ανήκουμε. Ο σεξισμός εκδηλώνεται μέσα από ένα φάσμα συμπεριφορών, από φαινομενικά «ήπιες» υποτιμητικές εκφράσεις μέχρι σοβαρές μορφές παρενόχλησης. Η βασική του ρίζα έγκειται στην αντίληψη ότι ένα φύλο – συνήθως οι γυναίκες – είναι κατώτερο ή λιγότερο ικανό.
Mιλώντας στην ιστοσελίδα μας, η Επίτροπος ανέδειξε ξεκάθαρα το εύρος και τη σοβαρότητα του φαινομένου:
«Ο σεξισμός, είτε εκδηλώνεται στο δρόμο, στο σχολείο, στην οικογένεια, στον χώρο εργασίας ή στο διαδίκτυο, αποτελεί ένα απαράδεκτο φαινόμενο που πλήττει κυρίως γυναίκες και κορίτσια», αναφέρει. Οι σεξιστικές συμπεριφορές - από τα «αστεία», τα υποτιμητικά σχόλια και τις προσβολές, μέχρι την παρενόχληση και τη στοχοποίηση στα κοινωνικά δίκτυα - «δεν είναι ανεπιθύμητες συμπεριφορές», αλλά πράξεις που «υπονομεύουν την αξιοπρέπεια των γυναικών, αναπαράγουν στερεότυπα και δημιουργούν ένα κλίμα φόβου, απαξίωσης και ανισότητας».
Ο νομικός Σίμος Αγγελίδης αναφερόμενος στον νομικό ορισμό του σεξισμού, διευκρινίζει στην ιστοσελίδα μας, ότι η ειδική νομοθεσία τον περιγράφει ως οποιαδήποτε δημόσια ή ιδιωτική εκδήλωση σεξιστικής συμπεριφοράς που βασίζεται στην ιδέα ότι ένα πρόσωπο ή ομάδα προσώπων είναι κατώτερα λόγω φύλου και η οποία στοχεύει είτε στην προσβολή της αξιοπρέπειας και την αποστέρηση πρόσβασης σε υπηρεσίες, είτε στον σωματικό, ψυχολογικό ή κοινωνικοοικονομικό τραυματισμό, είτε στη δημιουργία εκφοβιστικού, εξευτελιστικού, ταπεινωτικού ή προσβλητικού περιβάλλοντος, είτε στην προαγωγή και ενίσχυση έμφυλων στερεοτύπων και διακρίσεων.
Ο σεξισμός ως ποινικό αδίκημα
Το θέμα του σεξισμού ρυθμίζεται ειδικά από τον Νόμο περί Καταπολέμησης του Σεξισμού και του Διαδικτυακά Διαδιδόμενου Σεξισμού του 2020 (209(I)/2020), μια πρωτοποριακή νομοθεσία που καθιστά τον σεξισμό και τον διαδικτυακό σεξισμό ποινικά αδικήματα.
Ο νομικός Σίμος Αγγελίδης επισημαίνει στην ιστοσελίδα μας, ότι και το Άρθρο 28 του Συντάγματος προβλέπει ρητά την αρχή της ισότητας και απαγορεύει οποιαδήποτε μορφή διάκρισης, περιλαμβανομένων αυτών που αφορούν το φύλο, ενώ αντίστοιχη προστασία υπάρχει τόσο στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου όσο και στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε.
Επεσήμανε ακόμη ότι ο σεξισμός απαγορεύεται και πιο γενικά μέσω του άρθρου 99Α του Ποινικού Κώδικα (Κεφ. 154), το οποίο ποινικοποιεί κάθε συμπεριφορά που έχει σκοπό να απειλήσει, να προσβάλει, να υβρίσει ή να υποκινήσει σε βία ή μίσος, προφορικά ή δια του τύπου, κατά προσώπου ή ομάδας προσώπων που προσδιορίζονται βάσει προσανατολισμού ή φύλου. Όπως υπογράμμισε, το αδίκημα αυτό επισύρει ποινή φυλάκισης έως πέντε έτη, πρόστιμο μέχρι 10.000 ευρώ ή και τις δύο ποινές.
Στη συνέχεια εξήγησε ότι η ειδική κυπριακή νομοθεσία στηρίζεται στη Σύσταση CM/REC(2019)1 του Συμβουλίου της Ευρώπης, η οποία αναγνωρίζει ότι οι διακρίσεις λόγω φύλου συνιστούν παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων και θέτει ως στόχο την πρόληψη και καταπολέμηση του σεξισμού.
Όσον αφορά τη στοιχειοθέτηση του αδικήματος, σημείωσε ότι σύμφωνα με το Άρθρο 3 ο σεξισμός δεν αποτελεί αδίκημα αυστηρής ευθύνης, καθώς απαιτείται να αποδειχθεί πρόθεση. Η ποινή που προβλέπεται είναι φυλάκιση μέχρι ενός έτους ή χρηματική ποινή έως 5.000 ευρώ ή και οι δύο.
Από την 18η Δεκεμβρίου 2024: Η Επίτροπος επιβλέπει την εφαρμογή του νόμου
Όπως υπογραμμίζει η κ. Τζόζη Χριστοδούλου στην ιστοσελίδα μας, από τις 18 Δεκεμβρίου 2024, με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου, το Γραφείο της είναι αρμόδιο για την εποπτεία και παρακολούθηση της εφαρμογής της νομοθεσίας.
«Συνεργαζόμαστε στενά με την Αστυνομία για την πληρέστερη εφαρμογή του νόμου και για την προστασία των θυμάτων», αναφέρει. Ήδη έχουν γίνει οι τρεις πρώτες καταγγελίες στο πλαίσιο αυτό.
Τονίζει επίσης ότι είναι κρίσιμο κάθε θύμα σεξισμού - είτε στο φυσικό είτε στο ψηφιακό περιβάλλον - να γνωρίζει τα δικαιώματά του, να έχει πρόσβαση σε στήριξη και να μη φοβάται να καταγγείλει τέτοιες συμπεριφορές.
Προοδευτικό πλαίσιο - περιορισμένη εφαρμογή
Παρά το προοδευτικό νομικό πλαίσιο, η εφαρμογή του στην πράξη παραμένει περιορισμένη. Σύμφωνα με πληροφορίες, μέχρι στιγμής δεν έχει υπάρξει προηγούμενη καταδίκη αποκλειστικά βάσει του νόμου περί σεξισμού. Την ίδια ώρα, οι πιο ηχηρές καταδίκες για σεξιστικές πρακτικές που αφορούν την Κύπρο προέρχονται από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, το οποίο έχει επανειλημμένα διαπιστώσει φαινόμενα θεσμικού σεξισμού και αποτυχίας προστασίας θυμάτων σε υποθέσεις έμφυλης και σεξουαλικής βίας.
«Ο αγώνας είναι κοινωνικός - όχι μόνο νομικός»
Η Επίτροπος κλείνει με μια καθαρή διατύπωση: «Ο αγώνας ενάντια στον σεξισμό δεν είναι μόνο νομικός, είναι πρωτίστως κοινωνικός. Απαιτεί αλλαγή κουλτούρας, εκπαίδευση, ενημέρωση, πρόληψη και ανοιχτό δημόσιο διάλογο».
Η νομοθεσία υπάρχει - αυτό που λείπει είναι η εφαρμογή της, ώστε κάθε γυναίκα να μπορεί να διεκδικεί τον χώρο που της αναλογεί χωρίς να αμφισβητείται, να μειώνεται ή να σιωπά.
