ΚΥΠΕ
«Κάποιους τους βρήκαμε με γυαλιά καρφωμένα στα σώματά τους. Ο ένας κρατούσε στο διπλωμένο χέρι του μια αμπούλα φαρμάκου, με την ένδειξη Serenace. Βρήκαμε έως και 30 τέτοιες αμπούλες. Τους βρήκαμε ακριβώς όπως ήταν οι περιγραφές των μαρτύρων, οι σοροί τυλιγμένες με κουβέρτες και σεντόνια. Το φόρεμα μιας ασθενούς, κόκκινο χρώμα, δεν αλλοιώθηκε καθόλου γιατί ήταν φτιαγμένο από νάιλον».
Οι συγκλονιστικές περιγραφές ανήκουν σε έναν από τους αρχαιολόγους, τον Μιχάλη Ιακωβίδη, ο οποίος διενήργησε τις εκταφές στο Νοσοκομείο Αθαλάσσας που άρχισαν τον Νοέμβριο του 2017 και για περίοδο πολλών εβδομάδων, για ανεύρεση οστών ασθενών που σκοτώθηκαν όταν στις 20 Ιουλίου του 1974 η τουρκική αεροπορία βομβάρδισε δύο θαλάμους του Νοσοκομείου, προκαλώντας απώλειες 33 ανθρώπων, 22-80 ετών.
Τριανταένας ήταν ασθενείς και εξ αυτών οι τρεις ήταν Τ/κ. Σκοτώθηκαν και δύο νοσοκόμοι από τον βομβαρδισμό. Οι σοροί δύο νεκρών παραδόθηκαν τότε στους οικείους τους και θάφτηκαν στις γενέτειρές τους
Κοντά στο Νοσοκομείο Αθαλάσσας υπήρχε στρατόπεδο που χρησιμοποιείτο ως αποθήκη και αυτός πρέπει να ήταν ο στόχος του τουρκικού στρατού. Εξ ου και οι απώλειες ήταν στους Θαλάμους 1 και 2, που ήταν πιο κοντά στις αποθήκες του στρατού.
Ο κ. Ιακωβίδης μίλησε στο ΚΥΠΕ για τις εκταφές που έγιναν ύστερα από επίπονες και μακρές προσπάθειες του αποθανόντος Ξενοφώντα Καλλή, του ανθρώπου που πίεσε όσο κανείς για διενέργεια εκσκαφών για εντοπισμό οστών αγνοουμένων στις ελεύθερες και κατεχόμενες περιοχές, με τη στήριξη του τότε Επιτρόπου Προεδρίας Φώτη Φωτίου.
«Είχε θέσει [ο Ξενοφών Καλλής] ψηλά στις προτεραιότητές του τις εκταφές στο Νοσοκομείο Αθαλάσσας», μας λέει ο αρχαιολόγος που εξιστόρησε στο ΚΥΠΕ την διαδικασία που ακολουθήθηκε.
Βομβαρδισμοί ωρών, κρατήρας και πρόχειρες ταφές
Ο βομβαρδισμός ήταν συνεχής από τις 9 το πρωί ως τη μια και μισή το μεσημέρι της 20ης Ιουλίου 1974. Όταν ο βομβαρδισμός σταμάτησε, οι νοσοκόμοι της βάρδιας συνειδητοποίησαν ότι ο Θάλαμος 1 είχε υποστεί ολοκληρωτική καταστροφή και ότι ο Θάλαμος 2 είχε τραυματίες.
«Η μια βόμβα που έπεσε στο Θάλαμο 1 ήταν 500 λίβρες. Άφησε πίσω της έναν κρατήρα όσο ο μισός θάλαμος και τον σκάψαμε μετά», θυμάται ο αρχαιολόγος της ομάδας Καλλή, ξεφυλλίζοντας το ημερολόγιο της συγκεκριμένης εκσκαφής.
Η βόμβα άφησε πίσω της 31 τρόφιμους νεκρούς και 2 νοσοκόμους. Οι άμεσες απώλειες ήταν γύρω στα 10-11 άτομα τα οποία θάφτηκαν σε έναν πρόχειρο κρατήρα πίσω από το σημερινό νεκροτομείο, στο ΓΝ Λευκωσίας.
«Ο κρατήρας δημιουργήθηκε από την βόμβα. ‘Όταν κάναμε τις εκταφές βρήκαμε την καύση. Μύριζε θειάφι», μας είπε.
Οι νοσοκόμοι κρατούσαν αρχείο τότε και συμπλήρωσαν τα 33 άτομα ως απώλειες.
«Τους νεκρούς τους τύλιγαν σε μπατανίες (κουβέρτες), αυτές τις καφέ που δεν παθαίνουν τίποτε. Τους πήραν σε άλλους θαλάμους, σε άλλα κρεβάτια και τους τύλιξαν μετά με σεντόνια. Οι σοροί άρχιζαν να μυρίζουν εξαιτίας της ψηλής θερμοκρασίας και έπρεπε να τους θάψουν. Αντιλαμβάνεστε ότι σε περιόδους κρίσης πρωτόκολλα δεν υπήρχαν. Ήταν καλοκαίρι και έπρεπε να θαφτούν. ‘Ήταν καμένοι. Ήταν απίστευτη η μυρωδιά», διηγείται ο αρχαιολόγος, ενθυμούμενος και τις μαρτυρίες των νοσοκόμων, χάρη στις οποίες έγινε δυνατή η ανασκαφή.
Τους έθαψαν στον κρατήρα και με βάση τα ευρήματα μετά, κάποιοι ήταν διαμελισμένοι και τα οστά που βρέθηκαν ήταν ποικίλα και διασκορπισμένα εντός του κρατήρα.
Οι μαρτυρίες και τα κυπαρίσσια σε κύκλο
Πως όμως άρχισε η όλη διεργασία για να καταλήξουμε στις εκταφές το 2017;
Τον Μάϊο του 1993 ο Τάκης Αγαθοκλέους, νοσοκόμος την περίοδο του βομβαρδισμού, πήγε μαζί με συναδέλφους του και φύτεψε στην περιοχή έντεκα κυπαρίσσια, όσοι ήταν, πιθανότατα, οι νεκροί στον κρατήρα.
«Σημάδι για να κυκλώσει την περιοχή. Όταν εμείς σκάψαμε βρήκαμε δέκα άτομα, ίσως έντεκα με τα κρανία που εντοπίστηκαν. Ο ελάχιστος αριθμός δηλαδή αριθμός ατόμων που εντοπίστηκαν στον κρατήρα ανήλθε στους 10, όμως ο τελικός αριθμός δίνεται πάντα όταν ολοκληρωθούν οι ανθρωπολογικές εξετάσεις, που εκκρεμούν. Ο Αγαθοκλέους είχε δώσει μαρτυρία από το 1981 στον Ξενοφώντα Καλλή ο οποίος και ‘έτρεξε’ το θέμα. ‘Όταν έγινε σύμβουλος του Επιτρόπου Προεδρίας έθεσε ως προτεραιότητα το Νοράτλας και το Ψυχιατρείο, μαζί με άλλες υποθέσεις», διηγείται στο ΚΥΠΕ ο αρχαιολόγος Μιχάλης Ιακωβίδης.
Μια αρχική, δοκιμαστική τομή έγινε στις 3 Αυγούστου του 2017. «Μαζί με τρεις αρχαιολόγους έγινε δοκιμαστική τομή για να δουν ότι ισχύουν όντως οι μαρτυρίες. Και εκεί βρήκαν τις κουβέρτες και οστά», λέει ο αρχαιολόγος.
Μετά την δοκιμαστική τομή δόθηκε έγκριση και τα απαραίτητα κονδύλια για την ανασκαφή η οποία ξεκίνησε την πρώτη Νοεμβρίου του 2017.
«Τα κυπαρίσσια έπρεπε να κοπούν. Καλέσαμε το Τμήμα Δασών και έκοψαν τα 9 από τα 11. Κλήθηκε και ιδιωτική εταιρεία για συμβουλευτική και υλικοτεχνική στήριξη γιατί υπήρχε αμίαντος. Μας είπε το πρωτόκολλο. Ποτίζαμε με υδροφόρα το έδαφος για να μην εισπνέουμε αμίαντο. Μαζέψαμε συνολικά 100 κυβικά μέτρα αμίαντο και οικοδομικά υλικά τα οποία στάλθηκαν για βιολογικό ενταφιασμό. Οι χειρωνακτικές εργασίες ανάκτησης των σκελετικών καταλοίπων ολοκληρώθηκαν στις 16 Νοεμβρίου και βρήκαμε τα οστά που ανήκαν σε 10 άτομα», μας εξιστορεί ο αρχαιολόγος. Ο τελικός αριθμός, όπως εξήγησε και πιο πάνω, θα καθοριστεί όταν ολοκληρωθούν οι ανθρωπολογικές εξετάσεις.
Τι απέγιναν τα υπόλοιπα θύματα
Ο Ξενοφών Καλλής ήταν ανήσυχος μετά την εκταφή γιατί ένας από τους μάρτυρες έδωσε λίστα με 31 νεκρούς.
Οι αρχαιολόγοι έκαναν έρευνες στο ΓΤΠ, στο ΡΙΚ και την Αρχιεπισκοπή για μαρτυρικό υλικό και αρχεία.
«Εμένα με έστειλε στο Ελληνικό Κοιμητήριο. Μίλησα τότε με τον Ανδρέα Καραγιάννη, υπεύθυνο τότε του κοιμητηρίου. Άνθρωπος συνεργάσιμος, άνοιξε τα αρχεία του , ψάξαμε και βρήκα ότι 20 άτομα φαίνεται ότι θάφτηκαν εκεί με ένδειξη προέλευσης ‘άσυλο’. Τη μέρα εκείνη ήταν εκεί και ο Πάμπος Αλκιβιάδης. Ήταν νεκροθάφτης από το 1965 ως το 2000. Μου έδειξε τον χώρο απέναντι από το μνημείο που ανεγέρθηκε για όσους έπεσαν στο πραξικόπημα, λέγοντάς μου ότι εκεί θάφτηκαν καμένα άτομα από το άσυλο», εξιστορεί στο ΚΥΠΕ. Οι πλάκες έγραφαν ‘’πεσόντες εισβολής’’.
Με βάση το αρχειακό υλικό του Ελληνικού Κοιμητηρίου, ο Ανδρέας Κεκκούρης, εργολάβος κηδειών έδειξε στον αρχαιολόγο χώρους που πιθανόν να ήταν εκεί άτομα από το άσυλο.
«Από αυτούς οι έξι πεθαίνουν μεταξύ 23-25 Ιουλίου του 1974 και οι άλλοι ως τον Οκτώβριο. Μάλλον ήταν τραυματίες και πέθαναν μετά. ‘Αρα για 10-11 ο θάνατος ήταν ακαριαίος. Η λίστα απωλειών ήταν για πολύ περισσότερα άτομα», εξηγεί ο αρχαιολόγος.
Οι μέρες των εκταφών το 2017
Αναμφίβολα για κάθε αρχαιολόγο η μέρα που εντοπίζονται οστά προκαλεί δέος. Η περίπτωση του Νοσοκομείου Αθαλάσσας είναι ίσως μια από τις ξεχασμένες ανθρώπινες ιστορίες αγνοουμένων μας. Οι συνάνθρωποί μας αυτοί κάηκαν από τον βομβαρδισμό και κανείς δεν τους αναζήτησε γιατί το «στίγμα» της περίθαλψης για ψυχιατρικές ασθένειες ήταν μεγάλο.
Τον ρωτάμε αν κάτι αποτυπώθηκε στο μυαλό του από τις εκταφές. Μας περιγράφει με συγκίνηση.
«Στα 2,5 μέτρα του κρατήρα βρήκαμε τους πεσόντες όπως ήταν οι περιγραφές. Μέσα στις κουβέρτες και τα σεντόνια. Βρίσκαμε γυαλιά που καρφωθήκαν πάνω τους, οικοδομικά υλικά, βρήκαμε γυάλινες αμπούλες με φάρμακο με ένδειξη Serenace. Βρήκαμε ίσως 30 αμπούλες και ο ένας την κρατούσε στο διπλωμένο χέρι του».
«Μια γυναίκα φορούσε κόκκινο φόρεμα, διατηρήθηκε σε άψογη κατάσταση δεν έλιωσε, ήταν νάιλον. Σκάψαμε σε βάθος 4 μέτρων και βρήκαμε κομμάτια από την βόμβα. Παρόλο που η εκταφή έλαβε χώρα 43 χρόνια μετά, το χώμα μύριζε θειάφι και υπήρχε ένα μαύρο στρώμα καύσης στο εσωτερικό του κρατήρα ».
Με βάση τις μαρτυρίες από το Ελληνικό Κοιμητήριο, 4-5 άτομα πρέπει να είναι θαμμένα στο Τετράγωνο 102 το οποίο βρίσκεται πίσω, νοτίως από το Μνημείο των Καταδρομέων εκεί όπου υπάρχουν 6 τάφοι με την ένδειξη «Πεσόντες εισβολής».
Οι άλλοι φαίνεται να είναι ενταφιασμένοι σε διαφορετικά σημεία του κοιμητηρίου. Το Ελληνικό Κοιμητήριο χωρίζεται σε τετράγωνα τα οποία καθορίζονται αριθμητικά και περιλαμβάνουν περίπου 100 με 120 τάφους έκαστο. « Επομένως, ο εντοπισμός των μη επισημασμένων τάφων καθίσταται εξαιρετικά δύσκολος», εξιστορεί ο αρχαιολόγος.
Επέμεναν οι νοσοκόμοι , έγινε επέκταση της εκσκαφής στο Ψυχιατρείο
Όταν ολοκληρώθηκε η εκσκαφή στο Ψυχιατρείο, ήρθαν ξανά οι μάρτυρες δηλαδή οι Τάκης Αγαθοκλέους, Γιώργος Τσολάκης και Κύπρος Δημοσθένους και επέμεναν ότι ίσως υπάρχει και άλλος τάφος πίσω από τον Θάλαμο 1. «'Εγινε επέκταση, κάναμε ανασκαφές και πράγματι βρήκαμε έναν κρατήρα εκεί που ήταν τα γραφεία των νοσηλευτών. Ήταν ο κεντρικός θάλαμος στη μέση και στην πίσω μεριά τα αποχωρητήρια. Ο Κύπρος Δημοσθένους μας έλεγε ότι πίσω από τα μπάνια υπήρχε ένας σηπτικός λάκκος . Τον σκάψαμε αλλά δεν βρήκαμε τάφο. Σκάψαμε και αλλού στο Θάλαμο 2. Καλύψαμε μεγάλη έκταση, χωρίς δυστυχώς να βρεθεί κάτι», διηγείται στο ΚΥΠΕ ο αρχαιολόγος Μιχάλης Ιακωβίδης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι όταν θα κτιζόταν το νεκροτομείο του νέου ΓΝ Λευκωσίας ενημερώθηκε ο Ξενοφών Καλλής ο οποίος και ενημέρωσε με τη σειρά του για τα κυπαρίσσια και τον μαζικό τάφο και έτσι τα σχέδια ανέγερσης άλλαξαν.
«Στα πρόσφατα χρόνια όταν θα κτιζόταν το Νηπιαγωγείο της ΠΑΣΥΔΥ και ξεκίνησε η επιχωμάτωση και πάλι ο Καλλής τους είπε ότι πρέπει να γίνει ανασκαφή και μετά να κτιστεί. Ο Καλλής ό,τι έπρεπε να κάνει το έκανε. Και ήταν δική του ιδέα να ελεγχθούν και τα αρχεία σε ΓΤΠ, ΡΙΚ και Αρχιεπισκοπή και να γίνουν έρευνες στο Ελληνικό Κοιμητήριο», τονίζει ο αρχαιολόγος.
Τελικώς στο χώρο εντοπίστηκαν τα οστά δέκα ατόμων και ταυτοποιήθηκαν 7, έξι Ελληνοκύπριοι και ένας Τουρκοκύπριος.
Μαρτυρία και άλλου νοσοκόμου στη βάρδια
Το ΚΥΠΕ εξασφάλισε και μαρτυρία ενός άλλου νοσοκόμου, του Τάσου Χριστοδούλου που ήταν βάρδια στις 20 Ιουλίου.
«Ήταν 6 το πρωί. Σάββατο 20 Ιουλίου. Βγαίνοντας από τον θάλαμο και καθοδόν προς το αυτοκίνητό μου, κοίταξα προς την Μια Μηλιά αφού άκουσα τον βόμβο των μεταγωγικών της τουρκικής αεροπορίας που έριχναν αλεξιπτωτιστές στην Μια Μηλιά. Μέχρι να συνειδητοποιήσουμε τι συμβαίνει, ήταν η ώρα 8 το πρωί περίπου, άρχισαν τα βομβαρδιστικά να κτυπούν το Ψυχιατρείο καλύπτοντας την περιοχή όπου ήταν στρατόπεδο της Εθνικής Φρουράς. Οι πληροφορίες έλεγαν ότι υπήρχαν εκεί δεξαμενές με εκρηκτικά και ήθελαν να τις βομβαρδίσουν. Εγώ με ένα συνάδελφο προσπαθούσαμε να πάμε από τον ένα θάλαμο στον άλλο. Θυμάμαι κρυφτήκαμε κάτω από ένα μικρό γεφύρι. Μείναμε εκεί ως τις 11 το πρωί», θυμάται ο νοσηλευτής.
Μας εξιστορεί ότι όταν όλα καταλάγιασαν και άρχισαν την έρευνα για νεκρούς και ζωντανούς ασθενείς, το αποτέλεσμα ήταν θλιβερό.
«'Ενας θάλαμος με ασθενείς ανατινάχθηκε βγάζοντας έναν κρατήρα σε μεγάλο βάθος. Αρχίσαμε να μαζεύουμε τους νεκρούς ασθενείς που ήταν περίπου καμιά 20αρια. Μεταφέρθηκαν σε φορτηγά στο νεκροτομείο του παλιού Νοσοκομείου Λευκωσίας. Μαζέψαμε σε ένα θάλαμο τους υπόλοιπους ασθενείς που ήταν κτυπημένοι και μαζί με ιατρούς από το Νοσοκομείο Λευκωσίας αρχίσαμε να τους περιποιούμαστε, με ραφές όπου ήταν δυνατό. Αυτή η διαδικασία διήρκεσε ως τις 5 το απόγευμα. Ήταν μια γενική καταστροφή. Αρκετοί ασθενείς μάλιστα όταν βομβαρδίστηκαν οι θάλαμοι έτρεξαν έξω για να σωθούν. Αυτές οι εικόνες δεν φεύγουν ποτέ από το μυαλό», μας λέει με βαθιά συγκίνηση και πόνο.
Η περίπτωση του μικρού Γιαννάκη
Στην συγκλονιστική ιστορία του βομβαρδισμού του Νοσοκομείου Αθαλάσσας και των νεκρών του, προστίθεται και αυτή του μικρού Γιαννάκη Χαραλάμπους από τα Κατύδατα. Ο Γιαννάκης ασθένησε σε ηλικία τριών ετών. Η λανθασμένη φαρμακευτική αγωγή που έλαβε του προκάλεσε απώλεια ομιλίας και επηρεάστηκε και η νοητική του ανάπτυξη. Δεν φοίτησε ποτέ του στο σχολείο και διέμενε στο σπίτι με τον παππού και τη γιαγιά του, ενώ η μητέρα του εργαζόταν για να μεγαλώσει τα τρία της ορφανά.
Η κηδεία των οστών του που ταυτοποιήθηκαν έγινε τον Ιούλιο του 2023. Σύμφωνα με τα όσα παρέθεσε τότε η Επίτροπος για ανθρωπιστικά θέματα Άννα Αριστοτέλους, την κύρια φροντίδα του Γιαννάκη Χαραλάμπους είχε η γιαγιά του η Ευρυδίκη και ο παππούς του ο Γιαννής, ο οποίος είχε αναλάβει και τον ρόλο του πατέρα για τα τρία ορφανά.
Στα τέλη της δεκαετίας του ΄60 η μητέρα του με τις δύο αδερφές του πήραν την απόφαση να μεταναστεύσουν στην Αυστραλία και ο Γιαννάκης έμεινε πίσω αφού στην μακρινή χώρα απαγορευόταν η μετανάστευση ατόμων με τις ιδιαιτερότητές του. ‘Όταν οι «κηδεμόνες» του, ο παππούς και η γιαγιά του, παρουσίασαν προβλήματα υγείας και λόγω της απουσίας κρατικής κοινωνικής μέριμνας και φροντίδας, καθώς και της προκατάληψης ο Γιαννάκης μεταφέρθηκε το 1972 στο Νοσοκομείο Αθαλάσσας.
Στις 20 Ιουλίου 1974, γράφτηκε ο επίλογος της ζωής του. Βρήκε τραγικό θάνατο κατά τη διάρκεια του βομβαρδισμού του νοσοκομείου από την τουρκική αεροπορία.
Στο χώρο όπου το 1974 στεγάζονταν οι θάλαμοι ασθενών και άλλα υποστατικά του νοσοκομείου Αθαλάσσας, πλησίον του Νεκροτομείου, στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας ανεγέρθηκε τον Φεβρουάριο του 2023 μνημείο με τα ονόματα όλων των πεσόντων.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο τότε επίτροπος Προεδρίας Φώτης Φωτίου, επί θητείας του οποίου άρχισαν οι εκταφές, ζήτησε συγγνώμη "για τη μεταχείριση που έτυχαν οι υποθέσεις των ασθενών του νοσοκομείου Αθαλάσσας καθώς και οι χώροι ταφής στην ευρύτερη περιοχή".
Είπε ότι οι απαντήσεις στις οικογένειες τους "θα μπορούσαν και έπρεπε να είχαν δοθεί εδώ και πολλά χρόνια, κάτι που δυστυχώς δεν έγινε".
