Τελετές παράδοσης, παρελάσεις νίκης, υπογραφές σε ιστορικές συνθήκες. Αυτές είναι οι διαδικασίες που ακολουθούνται για να «σφραγίσουν» το τέλος μεγάλων πολεμικών συγκρούσεων που έχουν στιγματίσει τον πλανήτη. Δεν τελειώνουν, όμως, όλοι οι πόλεμοι έτσι. Μερικές φορές... απλώς συνεχίζονται, περνώντας στο περιθώριο, μέχρι οι άνθρωποι να τους κάνουν μέρος στο υποσυνείδητό τους και να ξεχάσουν, τελικά, ότι εξακολουθούν, επισήμως, να υπάρχουν.
Υπάρχουν πολλές ημερομηνίες έχουν χαραχθεί στην Ιστορία ως το τέλος μεγάλων συγκρούσεων. Η 8η Μαΐου είναι πλέον γνωστή ως Ημέρα της Νίκης στην Ευρώπη, σηματοδοτώντας την πτώση της ναζιστικής Γερμανίας. Η 11η Νοεμβρίου είναι η Ημέρα της Ανακωχής, όταν τα όπλα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου σίγησαν έπειτα από τέσσερα χρόνια σφαγών. Η Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής έβαλε τέλος σε 30 χρόνια βίας στη Βόρεια Ιρλανδία.
Ωστόσο, δεν τελειώνουν όλοι οι πόλεμοι με αυτό τον τρόπο. Και αυτή είναι η ιστορία που έχουν γράψει το Ισραήλ με τον Λιβάνου.
Η σκληρή πραγματικότητα οκτώ δεκαετιών στα σύνορα Ισραήλ - Λιβάνου
Επί σχεδόν οκτώ δεκαετίες, οι Ισραηλινοί ζούσαν, γνωρίζοντας ότι τα βόρεια σύνορά τους ήταν πάντα μια γραμμή μετώπου. Γενιές μεγάλωσαν ακούγοντας για ρουκέτες Κατιούσα, για τη ζώνη ασφαλείας στον νότιο Λίβανο, για επιθέσεις της Χεζμπολάχ και για καταφύγια στην Κιριάτ Σμονά. Ο Λίβανος, από την πλευρά του, βίωσε ισραηλινές εισβολές, κατοχή, εμφύλιο πόλεμο και την άνοδο μιας από τις πιο βαριά οπλισμένες τρομοκρατικές οργανώσεις στον κόσμο.
Κάτω όμως από όλα αυτά, υπάρχει μια νομική πραγματικότητα που συχνά παραβλέπεται: το Ισραήλ και ο Λίβανος παρέμειναν - τεχνικά - σε κατάσταση πολέμου από τον Μάιο του 1948.
Όταν το Ισραήλ κήρυξε την ανεξαρτησία του στις 14 Μαΐου 1948, ο Λίβανος διέθετε τον μικρότερο στρατό ανάμεσα στα γειτονικά αραβικά κράτη, με περίπου 3.500 στρατιώτες. Με την ενθάρρυνση άλλων μελών του Αραβικού Συνδέσμου, η Βηρυτός διέθεσε περίπου 1.000 στρατιώτες στην εκστρατεία εναντίον του νεοσύστατου εβραϊκού κράτους, μετά τη λήξη της Βρετανικής Εντολής (της διοίκησης που ασκούσε η Βρετανία μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο σε Μέση Ανατολή και Παλαιστίνη) στις 15 Μαΐου.
Την επόμενη ημέρα, ο Λίβανος ενώθηκε με την Αίγυπτο, τη Συρία, την Υπεριορδανία και το Ιράκ στην κήρυξη πολέμου κατά του Ισραήλ, σηματοδοτώντας την έναρξη του Πολέμου της Ανεξαρτησίας. Οι λιβανικές δυνάμεις πέρασαν στη Γαλιλαία μαζί με τους άλλους αραβικούς στρατούς, αλλά τελικά απωθήθηκαν από τα ισραηλινά στρατεύματα, τα οποία κατέλαβαν για μικρό διάστημα τμήματα του νότιου Λιβάνου προτού αποσυρθούν.
Η Συμφωνία Ανακωχής του 1949 έβαλε τέλος στις μάχες, αλλά όχι στον πόλεμο
Στις 23 Μαρτίου 1949, το Ισραήλ και ο Λίβανος υπέγραψαν Γενική Συμφωνία Ανακωχής υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών. Όπως και οι άλλες συμφωνίες ανακωχής του Ισραήλ με γειτονικά αραβικά κράτη, τερμάτισε τις ενεργές εχθροπραξίες, αλλά απείχε πολύ από την εγκαθίδρυση ειρήνης.
Η ανακωχή άφησε άλυτη την ευρύτερη σύγκρουση, συμπεριλαμβανομένου του ζητήματος των μόνιμων συνόρων, πράγμα που σημαίνει ότι οι δύο χώρες παρέμειναν τεχνικά σε κατάσταση πολέμου, παρά την παύση των εχθροπραξιών. Σε αντίθεση με τις μεταγενέστερες συνθήκες ειρήνης του Ισραήλ με την Αίγυπτο το 1979 και την Ιορδανία το 1994, στην περίπτωση του Λιβάνου δεν ακολούθησε καμία πολιτική συμφωνία.
Ο πόλεμος του 1948 άλλαξε επίσης το εσωτερικό τοπίο του Λιβάνου. Σύμφωνα με εκτιμήσεις των Ηνωμένων Εθνών, εκατοντάδες χιλιάδες Παλαιστίνιοι Άραβες εγκατέλειψαν τις εστίες τους ή εκτοπίστηκαν κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, με περίπου 110.000 να εγκαθίστανται στον Λίβανο έως το 1949. Οι περισσότεροι στεγάστηκαν σε προσφυγικούς καταυλισμούς υπό τη διαχείριση της Υπηρεσίας Αρωγής και Έργων των Ηνωμένων Εθνών.
Φοβούμενες ότι οι κυρίως μουσουλμάνοι Παλαιστίνιοι πρόσφυγες θα ανέτρεπαν τη λεπτή θρησκευτική ισορροπία του Λιβάνου, οι διαδοχικές κυβερνήσεις επέβαλαν αυστηρούς περιορισμούς στην εργασία, τη μετακίνηση και την πολιτική τους συμμετοχή. Με τον χρόνο, πολλοί προσφυγικοί καταυλισμοί απέκτησαν έναν βαθμό αυτονομίας και αργότερα θα μετατρέπονταν σε σημαντική δεξαμενή στρατολόγησης για παλαιστινιακές ένοπλες οργανώσεις.
Για δεκαετίες, ο Λίβανος δεν γνώρισε σχεδόν τίποτε άλλο παρά εσωτερική αστάθεια και εξωτερικές προκλήσεις. Το εύθραυστο πολιτικό του σύστημα, χτισμένο πάνω σε μια λεπτή ισορροπία μεταξύ χριστιανών, σουνιτών και σιιτών, δοκιμάστηκε επανειλημμένα από τον εμφύλιο πόλεμο, την άνοδο της παλαιστινιακής ένοπλης δράσης τη δεκαετία του 1970, τη συριακή κυριαρχία και τελικά την ανάδειξη της Χεζμπολάχ ως της ισχυρότερης ένοπλης δύναμης της χώρας.
Υπήρξε, ωστόσο, μία απόπειρα ειρήνης.
Το 1983, μετά την εισβολή του Ισραήλ στον Λίβανο και την εκδίωξη της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (ο πολιτικός και παραστρατιωτικός συνασπισμός που ιδρύθηκε το 1964 για να εκπροσωπήσει τον παλαιστινιακό λαό) από τη Βηρυτό, οι δύο χώρες υπέγραψαν τη Συμφωνία της 17ης Μαΐου. Σε αυτήν δηλωνόταν ρητά ότι «η κατάσταση πολέμου μεταξύ Λιβάνου και Ισραήλ έχει λήξει και δεν υφίσταται πλέον».
Όμως η Ιστορία είχε άλλα σχέδια. Η πίεση της Συρίας, οι εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες του Λιβάνου και η αυξανόμενη επιρροή των σιιτικών πολιτοφυλακών εμπόδισαν την εφαρμογή της συμφωνίας. Μέσα σε έναν χρόνο, είχε καταρρεύσει και η σύγκρουση εισήλθε σε ένα εντελώς νέο κεφάλαιο με την εμφάνιση της Χεζμπολάχ.
Δύο χώρες που παρέμειναν, επισήμως, σε πόλεμο
Όλα όσα ακολούθησαν - από τη ζώνη ασφαλείας στον νότιο Λίβανο και την αποχώρηση του Ισραήλ το 2000, έως τον Δεύτερο Πόλεμο του Λιβάνου το 2006, τη συνεχιζόμενη στρατιωτική ενίσχυση της Χεζμπολάχ και τον πόλεμο που ξέσπασε μετά την 7η Οκτωβρίου του 2023 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα - συνέβησαν ανάμεσα σε δύο χώρες που παρέμεναν, επισήμως, σε κατάσταση πολέμου.
Γι' αυτό και μία πρόταση μέσα στο τριμερές πλαίσιο που υπέγραψαν την Παρασκευή το Ισραήλ, ο Λίβανος και οι Ηνωμένες Πολιτείες αξίζει πολύ μεγαλύτερης προσοχής από όση έχει λάβει.
«1. Το Ισραήλ και ο Λίβανος επιβεβαιώνουν το δικαίωμα κάθε κράτους να υπάρχει ειρηνικά και την αμοιβαία επιθυμία τους να ζουν με ασφάλεια ως γειτονικά κυρίαρχα κράτη. Το Ισραήλ και ο Λίβανος δηλώνουν με το παρόν την πρόθεσή τους να τερματίσουν οριστικά τη σύγκρουση, να αντιμετωπίσουν τις υποκείμενες αιτίες της και, με τον τρόπο αυτό, να ολοκληρώσουν επισήμως κάθε κατάσταση πολέμου μεταξύ τους».
Στην πρώτη κιόλας παράγραφο, οι δύο κυβερνήσεις δηλώνουν την πρόθεσή τους «να τερματίσουν οριστικά τη σύγκρουση... και να ολοκληρώσουν επισήμως κάθε κατάσταση πολέμου μεταξύ τους».
Για πρώτη φορά εδώ και περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες - και ίσως για πρώτη ρεαλιστική φορά από το 1949 - το Ισραήλ και ο Λίβανος δηλώνουν από κοινού ότι ο τερματισμός της ίδιας της κατάστασης πολέμου αποτελεί στόχο. Το πλαίσιο εξακολουθεί να εξαρτάται από τη διάλυση της Χεζμπολάχ ως στρατιωτικής δύναμης, από την επιβολή ελέγχου από τις Ένοπλες Δυνάμεις του Λιβάνου στον νότο και από την εφαρμογή δεσμεύσεων από τις δύο κυβερνήσεις, οι οποίες αναμφίβολα θα αντιμετωπίσουν τεράστιες πολιτικές προκλήσεις και προκλήσεις ασφαλείας. Η Χεζμπολάχ παραμένει οπλισμένη και χαρακτηρίζει «ντροπή» τη συμφωνία, ενώ η επιρροή του Ιράν στον Λίβανο δεν έχει εξαφανιστεί.
Ο σκεπτικισμός, ιδίως στο Ισραήλ, είναι έντονος, καθώς δεν ξεχνά ότι η τελευταία προσπάθεια επίσημου τερματισμού της σύγκρουσης τελικά απέτυχε. Όμως η αναγνώριση αυτών των πραγματικοτήτων δεν πρέπει να μειώνει τη σημασία όσων αποτυπώθηκαν τώρα στο χαρτί, έπειτα από σχεδόν οκτώ δεκαετίες πολέμου.
Επί δεκαετίες, οι εκεχειρίες μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου επικεντρώνονταν στο να σταματήσει ο τελευταίος γύρος μαχών. Αυτό το πλαίσιο, όμως, δείχνει πως κάνει κάτι διαφορετικό: αναγνωρίζει την ίδια τη σύγκρουση ως το πρόβλημα που πρέπει να λυθεί.
Με τις απειλές που εξαπολύει η Χεζμπολάχ και τη στήριξη που εξακολουθεί να έχει από το Ιράν, υπάρχει κάθε πιθανότητα αυτή η προσπάθεια να έχει την ίδια τύχη με την απόπειρα του 1983 να τερματιστεί ο πόλεμος. Όμως, για πρώτη φορά από τότε που τα όπλα σίγησαν το 1949, το Ισραήλ και ο Λίβανος δήλωσαν από κοινού την πρόθεσή τους να τερματίσουν επισήμως την κατάσταση πολέμου μεταξύ τους.
Τα απόρρητα σημεία στο παράρτημα ασφαλείας της συμφωνίας ικανοποιούν, αλλά και ανησυχούν το Ισραήλ
Στο μεταξύ, απόρρητες διατάξεις του παραρτήματος ασφαλείας της συμφωνίας μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου, οι οποίες μέχρι σήμερα δεν είχαν δοθεί στη δημοσιότητα, αποκαλύφθηκαν το βράδυ της Κυριακής από ισραηλινά μέσα ενημέρωσης.
Αν και το πλήρες κείμενο της συμφωνίας έχει δημοσιευθεί στην ιστοσελίδα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, το παράρτημα ασφαλείας παρέμενε διαβαθμισμένο, έπειτα από ρητό αίτημα της λιβανικής κυβέρνησης. Ωστόσο, εγκρίθηκε η δημοσιοποίηση των βασικών αρχών του.
Σύμφωνα με το άρθρο 4 του παραρτήματος, οι κυβερνήσεις του Ισραήλ και του Λιβάνου συμφώνησαν ότι καμία ισραηλινή αποχώρηση δεν θα πραγματοποιηθεί βάσει προκαθορισμένου χρονοδιαγράμματος.
Αυτό σημαίνει ότι δεν προβλέπονται αυτόματες αποχωρήσεις των ισραηλινών δυνάμεων, αλλά κάθε κίνηση θα εξαρτάται από τις συνθήκες που θα επικρατούν στο πεδίο και από την αξιολόγηση της εφαρμογής της συμφωνίας. Σύμφωνα με τις πληροφορίες, η συγκεκριμένη πρόβλεψη έγινε αποδεκτή και από τη λιβανική κυβέρνηση.
Παράλληλα, το επόμενο διάστημα δεν προβλέπεται επέκταση των πιλοτικών ζωνών εφαρμογής της συμφωνίας χωρίς τη συναίνεση του Ισραήλ. Αυτή τη στιγμή λειτουργούν μόνο δύο τέτοιες πιλοτικές περιοχές, ενώ στο Ισραήλ εκτιμούν ότι θα χρειαστούν αρκετές εβδομάδες μέχρι ο λιβανικός στρατός να αναπτύξει πλήρως τις δυνάμεις του σε αυτές.
Κατοχυρώνεται η επιχειρησιακή ελευθερία του ισραηλινού στρατού
Το παράρτημα ασφαλείας κατοχυρώνει επίσης την ελευθερία δράσης των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων (IDF) εντός της λεγόμενης «Κίτρινης Γραμμής» (Yellow Line).
Σύμφωνα με το κείμενο, ο ισραηλινός στρατός θα μπορεί να πραγματοποιεί επιχειρήσεις στην καθορισμένη περιοχή για την αντιμετώπιση άμεσων και αναδυόμενων απειλών, χωρίς να θεωρείται ότι παραβιάζει τη συμφωνία.
Ανησυχία στο Ισραήλ για πιθανές κινήσεις του Ιράν
Πέρα από τον φόβο ότι η Χεζμπολάχ ενδέχεται να επιχειρήσει να αμφισβητήσει τη συμφωνία επί του πεδίου, ισραηλινές εκτιμήσεις αναφέρουν ότι υπάρχει έντονη ανησυχία και για πιθανές κινήσεις του Ιράν μέσω των επαφών του με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Σύμφωνα με τις ίδιες εκτιμήσεις, η Τεχεράνη θα μπορούσε να ασκήσει πιέσεις στην Ουάσινγκτον, υποστηρίζοντας ότι η πλήρης αποχώρηση του Ισραήλ από όλα τα εδάφη θα πρέπει να αποτελέσει προϋπόθεση για την επίτευξη μιας ευρύτερης συμφωνίας μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ.
Πηγή: Protothema
